Зоргол хайрхан уул

Зоргол хайрхан уулын өндөр 1668 метр бөгөөд их хайрхантай холбоотой сонирхолтой мэдээллийг дуулгавал, Зорголхайрхан уул том, жижиг гурван агуйтай. Хамгийн томыг нь Шижирбаатарын буюу Дансрангийн агуй, баруун талын үргэлжилсэн уулыг Баянгийн хэц, хойд талын уулыг Агуйт гэнэ. Халх Монголын нутагт байдаг үзэсгэлэнт сайхан боржин чулуун уулсын нэг нь энэ хангай юм. Зоргол хайрханы чанх урд тусгайдуу байдаг хадтай толгойг Морин цохио гэнэ. Энэ цохиог нутгийнхан жил бүрийн зуны эхэн сарын шинийн 8-нд тахин бэсрэг наадам хийдэг уламжлалтай. Ялангуяа хурдан морьтой хүмүүс морио авчирч “хийморийг нь сэргээдэг” юм байна.

Зоргол хайрхан уул нь Улаанбаатар хотоос шууд явбал 150 км Элсэн уулнаас 40 км зайд орших хосгүй чамин тогтоцтой, Монгол хүний шүтэн биширдэг дэндүү сүрлэг, онгон дагшин догшин уул билээ. Энд рашаантын ам гэж уул ус, мод ургамал жигдэрсэн үзэсгэлэн төгөлдөр газар байдаг. Энд бас уулын эгц уруу харайж байгаа морины дүрстэй хадыг үзэж болно. Нутгийнхан нь Зоргол хайрхан уулыг хүзүүгээ нугалаад хэвтэж байгаа согооны хэлбэртэй гэж ярилцдаг.

ХУН ШУВУУ ХАЙРЛАСАН ХУВИЛГААН ТҮВДЭНДОВДОН

Арван баядын хошууны хувилгаан Түвшингийн Түвдэндовдонгийн тухай одоогийн Хяргас сумын ард олны дунд ийм нэгэн домог олон оны туршид яригдсаар иржээ.

Түүний эцэг Түвшингийнх Марцын голын эх, Булган уулын ард орших Дал хэмээх газар ядуугийн эрхээр нүүдэл суудалгүй амьдардаг, үр хүүхэдгүй айл байжээ. Түвшингийн гэрийн дэргэд байдаг тэрхүү голын цөөрөмд жил бүр хун шувуу ирж зусаад намар нь буцдаг байжээ. Нэгэн зун хун шувуудын нэгнийхэн нь хөл хугарч гэмтсэний улмаас ижлээ дагаж халуун орныг зорьж чадалгүй үлдсэн байна. Түвшин гэргийн хамт уг хунг осгож үхэх байх гэж ихэд сэтгэл зовдог байжээ.

Нутагт нь цас орж хүйтрэхийн хэрээр жижиг цөөрөм захаасаа зайрмагтан хөлдсөөр хун шувуу мөсөн дунд хавчигдан үхэх аюул нүүрлэхэд Түвшин хун шувууг гэртээ авч ирж, хугарсан хөлд нь боолт хийн, тариа будаагаар тэжээн дулаан гэртээ өвөлжүүлжээ.

Дэмчигийн хийд

Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумын нутагт Галбын байц хадан ууланд Дэмчигийн хийдийн туурь оршино. GPS солибцол - N 43°07.664'; E 107°07.690'. Говийн тавдугаар ноён хутагт, соён гэгээрүүлэгч, их яруу найрагч Данзанравжаа 1820-1830 оны хооронд говийн догшин ноён хутагт Равжаа улааны урсгалын Галбын гурван хийдийг Галбын уулсын ноён оргил Ханбогдын хормойд байгуулахдаа "Хэрэв энэ газар орныг хүн биширч чадах юм бол хүнийхээс илүү газрынх нь ид шид ноёлсон, хүнд сайн сайхан бүхнийг өгч чадах, газрынхаа гүнд баялагтай, хорвоо ертөнц мөхөх, галав юүлэх хүнд хэцүү тэр цагт хэдхэн хүнээ аваад хоцрох гайхамшигтай уул" хэмээн магтан бичиж үлдээсэн байна. Энэ гурав нь Дэмчигийн, Ритийн, Цагаан толгойн хийдүүд юм.

Шилийн сайн эрсийн тухай өгүүлэх нь

XVII зууны сүүл үед Дарьгангад Халх, Цахар, Ойрад гэсэн гурван өөр ястан суурьшсан явдал нь тэдгээрийг өөр хоорондоо нэгдэн уусаж цоо шинэ ястан бүрэлдэн тогтоход хүргэсэн юм. Тэрхүү шинээр бүрэлдсэн Дарьганга ястан нь өөрийн гэсэн өвөрмөц зан заншилыг бий болгосон байна. Түүний нэг бол "Сайн эр" болох заншил юм. Сайн эр болох заншил бол Дарьганга ястны бахархал хүндлэлийн нэг байсан. Тэгэхээр "Сайн эр" хэмээх ойлголтын тухай эхэлж авч үзэх нь зүйтэй юм. Энэ ойлголтыг эдүгээчлэн ойлгох явдал одоо нэлээд түгээмэл болжээ. Өөрөөр хэлбэл "Сайн эр" гэдэг бол бусдын мал, эд хөрөнгийг шударга бусаар хулгайлан авдаг хүмүүс мэтээр өрөөсгөл, хийсвэрээр ойлгож, тэдэнтэй зүйрлэн бичих, ярих болсон. Энэ бол түүхийн томоохон эндүүрэл, эдүгээчилсэн ойлголт юм. Тэгвэл "Сайн эр" гэж ямар хүмүүсийг хэлэх вэ? гэсэн асуулт аяндаа гарч ирнэ. Монгол хэлэнд "Сайн эр" гэдэг үг хэд хэдэн янзаар тайлбарлагддаг. Тухайлбал, нэг малчин залуу морь уургалаад тогтоож чадсангүй уургатайгаа алдсан бол түүнийг за мөн сайн эр дээ гэж хэлэх ч бий. Үүнд сайн эр гэж магтсан биш, харин буруушаан шоолсон утгаар хэрэглэжээ.

Тотээм

Кубрикийн Одиссэй 2001 кинон дээр нэг сонин сюжэт бий. Сармагчингаараа байсан анхны хvмvvс араатанд баригдан амьтанд дээрэлхvvлнэ. Арга нь барагдаж хадан дээр хоноглосон тэдний нэг нь сэгэн дээр ирэн ясаар оролдож байснаа дунд чємєг олон тvvгээрээ гавлын яс цохиодохсон чинь бяц vйрлээ. Сармагчин хамгийн аугаа нээлтээ хийв. Дунд чємгєєрєє зэвсэг хийн араатныг хєєнє. Тvvгээ бусдыгаа айлган сvргийн ахлагч болно. Бусад сvргийнхнээс хоолыг нь булаана. Мич хvн боллоо! Мич болгон дунд чємєг тєдийгvй чулуун зэвсэгтэй болоод ирvvт зарим овсгоотой нь дээд тэнгэртэй холбоотой болж бусдаасаа чухал сармагчинд тооцогдон захиран дарангуйлах болов. Тэд хоцрогдсон дунд чємєгний орноос ямар нэг онго шvтээн хэрэглэх аж. Индианчуудын овгийн ахлагчийн онцгойлон эзэмших эрх бvхий онгыг тотээм гэнэ.

Эдийн дээд хадаг хэрхэн үүсэн бэ?

Эрт урьд цагт үгээгүй ядуу эр эм хоёр гуйлга гуйн аж төрдөг байжээ. Тэр хоёрт гэр орон эд хогшил хувцас хунар гаж байсангүй. Гагцхүү доод биеэ халхлан ороосон алд хэрийн самбайнаас өөр юу ч үгүй ажээ. Тэр хоёр ийн амьдарч байтал гэнэт бурхан багш тэнгэрээс бууж ирээд хамаг амьтны г зовлонгоос салгаж байна гэсэн яриа сонсчээ. Мань хоёр ч бурхан багшийн буусан модны зүг явж хүрчээ. Тэгээд бурхан багшид хамаг зовлогоо тоочин аврал нигүүсэлдээ багтаахыг хүсэ мөргөн залбирчээ. Тэгээд тэдэнд бурханд өргөл болгох юу ч байсангүй тул доод биеэ халхалсан өгөршиж муудсан өнөөх самбаагаа тайлж өгчөөд яваад өгсөн байна. Хэсэг хугацааны дараа Бурхан багш шавь нараа дуудаж “Өнөөдөр хоёр хүн ирээд аврал нигүүлсэл гуйгаад хамгийн нандин бөгөөд үнэтэй зүйлээ орхиод явжээ. Түүнийг олоод ир ” гэж гэнэ. Шавь нар нь алт мөнгө эд хогшил идээний дээж бүхнийг авч ирсэн ч Бурхан багш “ Энэ биш ээ ” гээд л буцаагаад байж. Тэгсэнээ “Тэнгэрийн өнгөтэй атлаа ихэд хуучирч элэгдсэн нэгэн эд бий” гэжээ. Шавь нар нь хайсаар жалганд хаячихсан нөгөө бөс даавууг олоод харж байтал шинэхэн үедээ хөх өнгөтэй байсан бололтой байж гэнэ. Тэгээд савааны үзүүрт өлгөөд аваад очжээ. Бурхан багш түүнийг хараад хүмүүний чин сэтгэлээсээ итгэн биширч сүсэглээд өгсөн энэ самбай нь эдийн дээд буюу хэмээн хоёр гардан авсан гэнэ. Тэр үеэс эхлэн алд хэрийн хөх өнгөтэй самбайг эдийн дээд хадаг хэмээн нэрлэсэн дотогтой ажээ.

Бөхөө гомдоосон нутгаас сайн бөх төрдөггүй

Нэгэн цагт монголын их бөхчүүд халхын зүүн нутгаас тодорч асан бол дараа нь баруун хязгаарт шилжсэн билээ. Тэгвэл говийн нутгуудаас үлэмж хүчтэн бөхчүүд сүүлийн олон онуудад тун цөөн тодорчээ. Үүний шалтгааныг нэгэн домгоос эрсүгэй. Хохь ядуу Чуваа гэгч орь хөвгүүн ядруу эхийн хамт аж төрөн суудаг байсан ба жинчид дагаж даншигт очин барилдаад үзүүрлэж арслан цолтой буцаж иржээ. Нэгэн зун их халуунаас дайжин, хөсгийн унаа унаш үгүй тул бага дөрвөн ханат гэрээ, өчүүхэн хогшил, эхийнхээ хамт дүүрэн явсаар худаг дээр очжээ. Ихэд цангасан тул уснаас уухыг хүсэхэд олон азарга адуугаа усалж байсан баян эзэн ундууцаж

-Адуу ууж дууссаны хойно уухгүй юу? гээд халгаасангүй. Ундаассан Чуваа арслангийн эгдүү хөдөлж, ургаа том чулууг ховх татан өргөж авчраад:
-Та ингээд адуугаа усалж бай л даа гэмэгц худгийн амсрыг таглан тавьжээ. Тэмээгээр татуулаад ч дийлэмгүй тоймгүй хүнд хар чулууг худгийн амсраас зайлуулж өгөхийг баянтан царайчлан гуйж гэнэ. Чуваа ч хөмхий зуун дуугуй зогсоход баянтан балмагдаж, та энэ том чулуугаа зайлуулж өгвөл хөлсөнд нь би унах морь өгье гэжээ. Хөл дүүжлэх унаагүй өдий хүрсэн Чуваад энэ үг таатай санагдаж, даруй үхэр чулууг өргөн хол хаян, ундааслаа тайлж, баянтны өгсөн моринд ээжийгээ унуулж, өөрөө гэрээ үүрсээр замаа хөөн одсон агаад эдүгээ уг газар ба худгийг Арслангийн тойром, Арслангийн худаг хэмээн нэршдэг аж. Чуваа арслан тоймгүй их бяртай хүн байсан боловч ядуугийн эрхээр даншигт дахин очиж барилдаж чадаагүй өнгөрсөн бололтой. Нэгэн удаа хошуу ноёндоо очиж: